Tại sao người Nhật làm việc quá giờ rất nhiều?

Người Nhật vốn nổi tiếng về sự chăm chỉ và nghiêm túc trong công việc. Tuy nhiên, nếu không có cơ hội làm việc cùng họ chắc hẳn chúng ta cũng sẽ khó mà tưởng tượng ra được thời gian làm việc của họ nhiều đến chừng nào. Đến mức người Nhật đi làm coi việc làm thêm ngoài giờ (残業 ざんぎょう) như 1 việc hiển nhiên trong công ty Nhật vậy. Điều này là do ảnh hưởng khá sâu sắc từ những đặc trưng của thị trường lao động ở Nhật. Và nó trở thành 1 nét văn hoá làm việc trong các công ty Nhật mà người ngoại quốc khi mới tiếp xúc, hoặc mới vào công ty Nhật làm việc dễ bị shock văn hoá nhất. Để hiểu hơn về văn hoá làm việc này, chúng ta cùng tham khảo 1 bài viết của tác giả Tsutsui Jun’ya (筒井 淳也) giảng viên trường ĐH Ritsumeikan trên President Online về vấn đề làm quá giờ ở Nhật nhé.

Link bài viết gốc:  https://president.jp/articles/-/19677

Tại sao người Nhật làm quá giờ rất nhiều?

Có nhiều lý do để hình thành nên văn hoá làm việc quá giờ của người Nhật, nhưng tựu chung lại, có 3 lý do chủ yếu sau:

Đặc trưng của thị trường lao động

Thông thường, các công ty tuỳ theo sự lên xuống của nền kinh tế, hay tuỳ vào từng thời kỳ mà khối lượng công việc khác nhau, lúc nhiều lúc ít. Đối với các công ty Âu Mỹ, mỗi khi có sự biến động về khối lượng công việc thì kèm theo đó sẽ là sự tái cơ cấu công ty (sa thải nhân viên), hoặc tuyển mới nhân viên. Thị trường lao động mà công ty sẽ thay đổi về nhân sự cho phù hợp với biến động của công ty này được gọi bằng từ chuyên ngành là 外部労働市場 がいぶろうどうしじょう tạm dịch, thị trường lao động bên ngoài.

Ngược lại, đặc trưng của các công ty Nhật Bản đó là ưu tiên sự ổn định. Do đó, khi có biến động về khối lượng công việc thì các công ty cũng sẽ không tiến hành tái cơ cấu mà sẽ điều chỉnh nội bộ công ty, tức là điều chỉnh thời gian làm việc của nhân viên trong công ty. Đặc trưng này được gọi là 内部労働市場 (ないぶろうどうしじょう, tạm dịch Thị trường lao động nội bộ). Khi khối lượng công việc giảm bớt, các công ty Nhật thường tránh hết mức có thể việc tái cơ cấu (sa thải nhân viên), mà sẽ tiến hành giảm bớt thời gian lao động. Ngược lại, khi khối lượng công việc tăng lên, trước khi nghĩ đến việc tăng thêm nhân lực, các công ty Nhật sẽ tiến hành các biện pháp nội bộ như thay đổi vị trí công việc, tăng giờ làm… để vượt qua thời kì này.

Đặc trưng này chính là nguyên nhân cơ bản nhất dẫn đến nét văn hoá làm việc dài giờ (長時間労働 ちょうじかんろうどう)làm thêm ngoài giờ (残業 ざんぎょう) ở các công ty Nhật Bản.

Các công ty Nhật vận hành dựa trên việc làm thêm giờ của nhân viên

Một đặc điểm nữa của các công ty Nhật khác với các công ty nước ngoài, đó là việc tuyển dụng. Các công ty Nhật muốn nhân viên của mình có tính linh hoạt, có thể xử lý được mọi tình huống trong công việc. Do đó, khi tuyển dụng sinh viên mới ra trường, họ không quan trọng chuyên ngành hay kiến thức chuyên môn sâu mà quan trọng là tính cách và con người của ứng viên, khả năng xử lý, giải quyết vấn đề…

Ví dụ, trong buổi phỏng vấn tuyển dụng khi được hỏi “Sau khi vào công ty bạn có chấp nhận chuyển công tác không?”, nhiều trường hợp ứng viên bị từ chối tuyển dụng nếu trả lời từ chối chuyển công tác.

Có khả năng làm việc thời gian gian dài/làm quá giờ chính là 1 trong những yêu cầu về tính mềm dẻo linh hoạt, đáp ứng được nhiều tình huống khác nhau đó. Và nó trở thành 1 trong những đặc điểm cố hữu, 1 nét văn hoá trong các công ty Nhật Bản.

Chủ nghĩa hoàn hảo

Khác với các công ty ở Mỹ hay phương Tây, các nhân viên được quy định cụ thể nội dung công việc ở mỗi vị trí, các công ty Nhật Bản thì thường không quy định rõ ràng về nội dung công việc. Nói cách khác, mỗi nhân viên công ty Nhật sẽ phải biết và có khả năng đảm đương nhiều công việc khác nhau. Hơn nữa, việc không quy định rõ ràng trong nội dung công việc cũng dẫn đến thời gian làm việc trở thành 1 trong những yếu tố để đánh giá nhân viên (từ cấp trên, phòng nhân sự).

Ngoài ra, việc làm thêm giờ cũng bắt nguồn từ chủ nghĩa hoàn hảo của Nhật. Các công ty Nhật Bản luôn mong muốn đem lại cho khách hàng sự hài lòng tuyệt đối. Tất nhiên, để mang lại sự hài lòng tuyệt đối đó cho khách hàng, nhân viên công ty sẽ phải cố gắng và đánh đổi bằng cả công sức và thời gian lao động của mình.

Tại sao nhân viên công ty Nhật ít khi lấy kì nghỉ phép có lương?

Làm thêm đã nhiều, vậy mà đến cả kì nghỉ phép có lương (有給休暇 ゆうきゅうきゅうか gọi tắt là yukyu) nhân viên công ty Nhật cũng ít khi lấy, tại sao?

Theo 1 điều tra về “Lý do không dùng ngày nghỉ phép có lương” của nhân viên công ty Nhật, lần lượt các lý do được đưa ra như sau:

・Vì lượng công việc nhiều, không sắp xếp được thời gian rảnh để nghỉ phép(45.1%)
・Vì ngại sẽ gây phiền phức cho đồng nghiệp xung quanh(41.9%)
・Vì không có người làm thay trong khi mình nghỉ phép(32.8%)
・Phòng những ngày bệnh hay có việc đột xuất nên không dùng hết số ngày nghỉ phép(25.9%)
・Vì cảm thấy tội lỗi khi nghỉ phép để đi nghỉ dưỡng, xả hơi(18.1%)
・Vì cấp trên không vừa ý(9.3%)
・Vì sợ gây ấn tượng xấu với bên Nhân lực (khó thăng tiến)(4.8%)

Lý do phổ biến nhất đó là không sắp xếp được thời gian do khối lượng công việc nhiềungại gây phiền phức cho đồng nghiệp xung quanh. Như đã nói ở trên, vào thời kì bận rộn thì công ty sẽ điều chỉnh nội bộ trước khi nghĩ đến việc tuyển thêm nhân viên mới. Khối lượng công việc tăng lên, môi trường làm việc tập thể ko phân chia công việc rõ ràng, nếu nghỉ phép sẽ ảnh hưởng nhiều người khiến nhân viên khi làm gì cũng phải để ý đến cấp trên, đồng nghiệp xung quanh nên lại càng tránh nghỉ phép. Họ thường để dành nghỉ phép cho các dịp bất khả kháng ko thể ko nghỉ như khi bị ốm đau, hoặc có việc đột xuất để tránh ảnh hưởng càng ít càng tốt tới đồng nghiệp. Người Nhật hầu như rất ít có thói quen lấy ngày nghỉ phép để đi chơi, thư giãn,..vì cảm thấy tội lỗi nếu mình nghỉ đi chơi trong khi đồng nghiệp phải cover phần việc của mình. Đây có lẽ là một trong những đặc trưng ở khá nhiều công ty Nhật, khác với thói quen nghỉ phép để đi nghỉ, thư giãn như Âu- Mỹ. 

  Thực tế, theo 1 kết quả điều tra khác cũng cho thấy rằng những người có tỉ lệ nghỉ phép thấp sẽ thăng tiến dễ hơn. Giống như làm thêm giờ, việc không nghỉ phép được coi là tốt hơn và có lợi hơn đối với nhân viên công ty Nhật.

Tại sao lại khó cải thiện thực trạng này ở Nhật?

Đã có rất nhiều nỗ lực, biện pháp cải thiện phong cách làm việc, giảm giờ làm trong các công ty Nhật nhưng vẫn chưa thực sự có nhiều tiến triển.

Ở các nước Châu Âu, luật pháp quy định rất nghiêm ngặt về thời gian làm việc tối đa để đảm bảo quyền lợi cho người lao động. Hơn nữa, ở các nước Âu Mĩ thì thị trường lao động được điều chỉnh đồng nhất, nói cách khác, cùng một vị trí, nội dung công việc, ngành nghề thì thu nhập giống nhau (同一労働・同一賃金) . Do đó, ngay cả khi công ty tái cơ cấu thì người lao động cũng có thể dễ dàng chuyển việc với thu nhập gần như không đổi. Ngoài ra, trường hợp bị thất nghiệp thì người lao động cũng được hỗ trợ rất nhiều (trợ cấp thất nghiệp, hỗ trợ tìm việc mới…)

Tuy nhiên, ở Nhật thì lại khác, vị thế của người lao động tương đối yếu. Ngay cả khi nói không với việc làm việc dài giờ thì người lao động cũng khó mà đi ngược lại với phương châm làm việc của công ty. Hơn nữa, ở các công ty Nhật, thông thường thu nhập sẽ tăng dần theo thâm niên làm việc, nên khi chuyển việc thu nhập sẽ có xu hướng giảm đi nên không phải ai cũng có dũng khí nghỉ việc dù phải làm việc dài giờ.

Đối với những người làm công việc partime, baito, tuy được trả lương đầy đủ theo giờ làm việc nhưng lương giờ khá thấp, không ổn định và không có chế độ phúc lợi như nhân viên chính thức.

Chính vì những đặc điểm trên, mà cho tới nay, thì ở Nhật Bản, để ổn định việc làm và thu nhập, người lao động vẫn cần trở thành 1 nhân viên chính thức và làm việc theo chế độ “sẵn sàng làm thêm giờ bất cứ lúc nào”.

Xin vui lòng liên hệ trước khi đăng lại hoặc trích dẫn nội dung và hình ảnh từ Tomoni.

Bình luận

Loading...